Ludwig van Beethoven
Symfonie nr. 7

Beethovens monumentale Zevende symfonie

Hoe anders liep het voor Ludwig van Beethoven (1770-1827) en zijn Zevende symfonie. Meteen vanaf de première in 1813 kreeg het werk een monumentale status. Later zou de componist Hector Berlioz het ‘een meesterwerk’ noemen, Richard Wagner vond de symfonie een onweerstaanbare ‘apotheose van dans’ en volgens Leonard Bernstein moest Beethoven ‘een privételefoonverbinding met de hemel hebben gehad die hem vertelde wat de volgende noot moest zijn’.

Ook Beethoven zelf beschouwde de Zevende als zijn beste symfonie tot dat moment. Al een paar jaar had hij geen nieuwe symfonie gecomponeerd, maar was hij bezig zijn ideeën voor het genre te ontwikkelen. Zijn schetsboekjes uit die tijd staan vol gedachten en plannen om uit te proberen. Uiteindelijk kwam Beethoven voor zijn Zevende uit bij een ogenschijnlijk eenvoudig idee: in elk deel vormt een bepaald ritme de basis. Het werk opent opvallend met de langste langzame introductie die Beethoven ooit voor een symfonie componeerde (Poco sostenuto). In een verwachtingsvol vraag- en antwoordspel laten de violen, fluit en hobo langzaam het thema van dit deel ontstaan: een galopperend ritme. Als een soort ostinato blijft dit ritme het hele Vivace in allerlei vormen en instrumentengroepen hoorbaar. Door het energieke karakter van dit deel is de link met dans snel gelegd, zeker als we kijken naar de rustieke associatie die het publiek tijdens de première had. De versieringen van de melodie die zich bij het ritme voegt, deden hen denken aan de stijl van Schotse en Ierse volksmuziek. Dit werd versterkt door de glansrol voor pastorale instrumenten als de hoorn en houtblazers in het eerste deel.

Als dramatisch contrast met de opgetogen hoofdtoonsoort A-majeur opent het tweede deel (Allegretto) met een onverwacht a-mineurakkoord. Meteen daarna zetten de lage strijkers het ritmische motief van dit deel in. Dit eenvoudige materiaal doet, in Bernsteins woorden, niet vermoeden dat Beethoven ‘een geweldige melodicus, harmonicus, contrapuntist of toonschilderaar’ is – totdat de rest van het deel klinkt. Met spannende harmonische veranderingen geeft Beethoven het ritme een indrukwekkende intensiteit. Tijdens de première werd het zelfs geïnterpreteerd als een begrafenismars; de Zevende symfonie klonk namelijk voor het eerst op een benefietconcert voor gewonden van de Slag om Hanau in een van de Napoleontische oorlogen. De chromatische melodie die het ritme omspeelt werd door Berlioz ook treffend omschreven als een lamentatie. Zelfs tijdens de passage in A-majeur, dat klinkt als een sprankje hoop, laten pizzicati van de lage strijkers het ritme onverbiddelijk doorklinken. Direct na afloop van het tweede deel vroegen de aanwezigen op de première om een onmiddellijke herhaling, het startsein van de populariteit die dit deel tot op de dag van vandaag heeft. Dat het Allegretto indruk maakte, blijkt ook wel uit de analyse die Berlioz over deze symfonie schreef; ineens maakte zijn muziektheoretische benadering plaats voor emotionele assocaties, van ‘tranen, snikken en smeekbeden’ tot ‘grenzeloos verdriet en verslindend lijden’.

De dans keert terug in het derde deel (Presto) met een springerig ritme vol grappige accenten en onverwachte wendingen – een scherzo ten voeten uit. Het trio heeft een pastoraal karakter, met een orgelpunt en een melodie die naar verluidt gebaseerd is op een gezang uit het zuiden van Oostenrijk. De opening van het vierde deel kondigt met twee akkoorden en twee stiltes – als een soort ‘klaar voor de start, af’ – een ware race aan: een wervelend en turbulent Allegro con brio waarin het ritme en de sforzandi over elkaar heen buitelen.

De beschrijving van de dirigerende Beethoven door Louis Spohr, die tijdens de première in het orkest meespeelde als violist, spreekt tot de verbeelding: ‘Bij een sforzando gooide hij zijn armen met grote heftigheid uit elkaar, bij een forte sprong hij in de lucht.’

Hoe onveranderd de reputatie van de beroemde en monumentale symfonieën van Beethoven en Mozart ook is, vandaag maken deze werken deel uit van een nieuw hoofdstuk: erkenning voor Florence Price. Want haar muziek is niet langer verdwenen in de vergetelheid van een vervallen huis, maar schittert in prachtige concertzalen naast de werken van de beroemde grootheden.

Simone Leuven

Michele Mariotti

Michele Mariotti, sinds 2022 muziekdirecteur van het Teatro dell’Opera di Roma, dirigeert in La Scala van Milaan, het Théâtre des Champs-Élysées en de Opéra de Paris, het Royal Opera House, Covent Garden, de Bayerische Staatsoper in München, de Deutsche Oper in Berlijn, de Metropolitan Opera in New York – opera’s van Mozart, Rossini, Verdi en Boito tot Puccini, Britten en Poulenc. Dit seizoen dirigeert hij Simon Boccanegra, Tosca en Dallapiccola’s Il prigioniero in Rome, Bernsteins West Side Story in de Termen van Caracalla en Norma in de Wiener Staatsoper.  Hij stond ook voor symfonieorkesten als het Gewandhaus­orchester Leipzig, het Royal Philharmonic Orchestra, het Nederlands Philharmonisch Orkest en het Orchestre National de France. Michele Mariotti studeerde compositie en directie aan het Rossini-conservatorium in zijn geboortestad Pesaro.

Eerder in de Matinee: Rossini Semiramide (2020), Mozart Maurerische Trauermusik, Beethoven/reconcstructieCooper Tiende symfonie (eerste deel) & Rossini Stabat Mater (2022), Bellini Norma (2022)

Radio Filharmonisch Orkest

• opgericht in 1945 door Albert van Raalte
• treedt vooral op in omroepseries NTR ZaterdagMatinee en AVROTROS Vrijdagconcert
• chef-dirigent sinds 2019 Karina Canellakis, voorgangers o.a. Paul van Kempen, Bernard Haitink, Jean Fournet, Hans Vonk, Edo de Waart, Jaap van Zweden, Markus Stenz
• vaste gastdirigent sinds 2023 is Stéphane Denève