Sjostakovitsj
Symfonie nr. 4

De ontzagwekkende maar raadselachtige Vierde symfonie van Dmitri Sjostakovitsj vraagt om een enorme bezetting met maar liefst acht hoorns, twintig houtblazers en een uitgebreid arsenaal slagwerkinstrumenten. Het onderwerp blijft in nevelen gehuld. Het heeft er alle schijn van dat de Vierde symfonie uit 1934-1936 letterlijk nergens over gaat.

Socialistisch realisme als bedreiging voor abstracte muziek

Dat laatste was een groot probleem in de Sovjet-Unie van Stalin. Sinds 1934 gold het socialistisch realisme als de staatsdoctrine in de kunsten, wat inhoudt dat elk kunstwerk de massa’s diende te verheffen en liefst op een toegankelijke manier het communisme diende aan te prijzen. Sjostakovitsj moet van meet af aan hebben geweten dat dit nieuwe werk – zijn eerste abstracte symfonie sinds de eersteling uit zijn conservatoriumtijd in 1926 – wenkbrauwen zou doen fronsen in officiële kringen. Een onheilspellende hint kwam eind januari 1936, halverwege het compositieproces, toen de staatskrant Pravda (Waarheid) op voorspraak van Stalin zelf een vernietigende aanval op Sjostakovitsj’ uiterst succesvolle opera Lady Macbeth van het district Mtsensk publiceerde.

Waarom voltooide Sjostakovitsj toch een verboden symfonie?

Waarom besloot Sjostakovitsj dan toch de Vierde symfonie te voltooien en voor uitvoering gereed te maken? Wellicht speelde jeugdige onbezonnenheid een grote rol. De componist wist zich gesterkt door de bezoekende dirigent Otto Klemperer, die zich enthousiast toonde na het horen van de pianoreductie. Helaas voor Sjostakovitsj werd de wereldpremière door het Leningrad Filharmonisch op het allerlaatste moment afgezegd, naar later bleek omdat de orkestdirectie het toch niet aandurfde zo’n controversieel werk te brengen (op het moment zelf kregen de dirigent en de orkestmusici de schuld). De partituur verdween in de spreekwoordelijke bureaula, raakte tijdens de oorlog zoek, maar kon jaren later gereconstrueerd worden

Hoogtepunten in de Vierde Symfonie: fuga, koekoek en Ländler

Hoewel de Vierde symfonie zich als geheel moeilijk laat doorgronden, zijn er genoeg memorabele momenten te beleven. Alleen al de tegenstelling binnen het eerste deel tussen woeste uithalen door het gehele orkest en kamermuzikale episoden maakt indruk. Halverwege dit openingsdeel zetten de strijkers op fenomenale snelheid een stormachtige fuga in. De muziek zwelt aan met machtige akkoorden van de koperblazers, maar kort daarna laat de concertmeester in een serene stemming de roep van de koekoek horen. Alsof dit niet Mahleriaans genoeg was, ontwerpt Sjostakovitsj het middendeel als een Ländler, de ontspannen boerendans in driedelige maatsoort die Mahler en Bruckner graag gebruikten. Het eind van dit tweede deel eist de aandacht op met zijn zachte maar swingende ritme in het slagwerk, een vondst die Sjostakovitsj in latere jaren opnieuw zal toepassen. Het is hoe dan ook opmerkelijk dat alle drie de delen van de symfonie ingetogen eindigen.

Het begin van het slotdeel biedt een ultiem eerbetoon aan Mahler in de vorm van een treurmars. Later lijkt de sfeer op te klaren als basklarinet en piccolo een onwaarschijnlijk duet inzetten. Dit is de opmaat voor een reeks ironische en dubbelzinnige episoden die in de terugkeer van de treurmars uitmonden. Het onbestemde slot met een hoofdrol voor de celesta werkt als een groot vraagteken.

Vasily Petrenko

Vasily Petrenko is sinds 2021 muziekdirecteur van het Royal Philharmonic Orchestra en Conductor Laureate van het Royal Liverpool Philharmonic Orchestra, na een chef-dirigentschap aldaar vanaf 2006. Hij is vaste gastdirigent van het Orquesta Sinfónica de Castilla y León en was eerder chef-dirigent van het European Union Youth Orchestra (2015-2024), chef-dirigent van het Filharmonisch Orkest van Oslo (2013-2020) en eerste dirigent van het National Youth Orchestra of Great Britain (2009–2013). Hij stapte in 2021 op als artistiek leider van het Staats Academisch Symfonieorkest van Rusland ‘Jevgeni Svetlanov’, waar hij vanaf 2016 vaste gastdirigent en vanaf 2020 artistiek leider was. Hij stond voor orkesten als de Berliner Philharmoniker, het Symponieorchester des Bayerischen Rundfunks, het Gewandhaus­orchester Leipzig, London Symphony, London Philharmonic, Philharmonia, Accademia Nazionale di Santa Cecilia (Rome), Filharmonisch Orkest van St Peters­burg, Orchestre National de France, Tsjechisch Filharmonisch, het NHK Symfonieorkest (Japan), het Philadelphia Orchestra, het Los Angeles Philharmonic Orchestra, Cleveland Orchestra en de symfonieorkesten van San Francisco, Boston en Chicago. Met ruim dertig opera’s op zijn repertoire stond hij op de bok bij de Glyndebourne Festival Opera, de Opéra National de Paris, het Opernhaus Zürich, de Bayerische Staatsoper en de Metropolitan Opera in New York. Bij De Nationale Opera in Amsterdam dirigeert hij aan het einde van dit seizoen het Concertgebouworkest in Boris Godoenov.

Vasily Petrenko (*1976), opgeleid bij het jongenskoor van de Capella St. Petersburg (de oudste muziekschool in Rusland) en het Conservatorium van St. Petersburg, volgde masterclasses bij dirigenten als Ilja Moesin, Mariss Jansons en Joeri Temirkanov. In 2024 startte hij een academie voor jonge dirigenten, mede georganiseerd door de Primavera Foundation Armenia en het Armeense Nationaal Filharmonisch Orkest.

Eerder in de Matinee: Franssens Grace, Beethoven Vioolconcert & Prokofjev Alexander Nevski (2008), Borisova-Ollas Wings of the Wind, Rachmaninov Tweede pianoconcert & Prokofjev Vijfde symfonie (2010), Respighi Pini di Roma, Rachmani­nov Rapsodie op een thema van Paganini & Berlioz Harold en Italie (2015), Takemitsu Requiem, Moesorgski/Sjostakovitsj Liederen en dansen van de dood & Sjostakovitsj Achtste symfonie (2016), Rimski-Korsakov De gouden haan (2017), Oestvolskaja De droom van Stepan Razin, Sjostakovitsj Tweede vioolconcert & Brahms Eerste symfonie (2019)

Lees meer

Dudok Quartet Amsterdam

Het Dudok Quartet Amsterdam zoekt ongebruikelijke connecties en speelt repertoire dat reikt van Ligeti, Sjostakovitsj en Bacewicz tot Mendelssohn, Mozart en Beethoven, en eigen arrangementen van Gesualdo, Desprez, Sjostakovitsj, Brahms en Messiaen. De vier geven compositieopdrachten en hebben samengewerkt met componisten als Joey Roukens, Peter Vigh en Theo Loevendie. In 2024 speelden zij een première van een nieuw werk van de Brits-Libanese componist Bushra El-Turk, een co-commissie van het Dudok en de Strijkkwartet Biënnale Amsterdam, het West Cork Chamber Music Festival en de Borletti-Buitoni Trust. Recentelijk was daar de wereldpremière van Kaija Saariaho’s opera Only the Sound Remains met Philippe Jaroussky en De Nationale Opera, en een samenwerking met de regisseur Rosabel Huguet, met een nieuw ‘beeld’ op Beethovens Strijkkwartet opus 132 voor kinderen (‘Quartet! A card game with Beethoven’) – dat op tournee ging langs het Konzerthaus Wien, het Festspielhaus Baden-Baden en de Elbphilharmonie in Hamburg. Het Dudok trad verder op in Wigmore Hall, het Beethovenhaus Bonn, De Bijloke, de Doelen en de BBC Proms, het Concertgebouw en het Muziekgebouw.

De leden van het kwartet leerden elkaar kennen bij het Ricciotti Ensemble en ontlenen hun naam aan de Nederlandse architect (en muziekliefhebber) Willem Dudok. De instrumenten worden ter beschikking gesteld door het Nederlands Muziekinstrumenten Fonds: de violen zijn gebouwd door Francesco Goffriller en Vincenzo Panormo, de altviool door Jean Baptiste Lefèbvre en de cellobouwer was Jean-Baptiste Vuillaume. In 2018 won het kwartet een Borletti-Buitoni Trust Award, en prijzen bij de International String Quartet Competition in Bordeaux en de Joseph Joachim International Chamber Music Competition Weimar; in 2014 ontvingen ze de Kersjesprijs. Het Dudok Quartet studeerde aan de Hochschule für Musik in Keulen bij het Alban Berg Quartet, vervolgens bij de Dutch String Quartet Academy bij Marc Danel.

Lees meer

Radio Filharmonisch Orkest

Het Radio Filharmonisch Orkest, opgericht in 1945, is een onmisbare schakel in het Nederlandse muziekleven. Behalve het grote symfonische repertoire speelt het orkest, meer dan welk ander Nederlands symfonieorkest, muziek van dit moment. Het betreft vaak premières van werk dat in opdracht van de omroepseries NTR ZaterdagMatinee en AVROTROS Vrijdagconcert wordt geschreven. Vernieuwende concertformats als Pieces of Tomorrow en In the Living Room bereiken een opvallend jong publiek. Vrijwel alle concerten worden rechtstreeks uitgezonden op NPO Klassiek. Dat betekent vanzelf dat het Radio Filharmonisch Orkest optreedt voor een live-publiek dat vele tientallen malen groter is dan een concertzaal ooit zou kunnen herbergen. Het orkest wordt sinds 1 september 2019 geleid door de Amerikaanse chef-dirigent Karina Canellakis. Zij heeft illustere voorgangers als Bernard Haitink, Jean Fournet, Hans Vonk, Edo de Waart (eredirigent), Jaap van Zweden (honorary chief conductor) en Markus Stenz. Het Radio Filharmonisch Orkest werkte samen met gastdirigenten als Pablo Heras-Casado, Vladimir Jurowski, Vasily Petrenko, Christoph Eschenbach, John Adams, Peter Eötvös, Charles Dutoit, Gennady Rozhdestvensky, Michael Tilson Thomas, Mariss Jansons, Valery Gergiev, Antal Doráti, Kirill Kondrashin en Leopold Stokowski. Sinds vorig seizoen is Stéphane Denève de vaste gastdirigent; zijn voorganger was James Gaffigan. In 2014 kreeg het Radio Filharmonisch Orkest een Edison Klassiek Oeuvreprijs toegekend voor zijn verdiensten voor het Nederlandse muziekleven, in 2017 de Concertgebouw Prijs (samen met het Groot Omroepkoor).

Lees meer